Bir banka, sürdürülebilirlik yatırımlarını desteklemek için geleneksel kredi değerlendirme kriterlerini ne kadar esnetebilir?
Geleceğe Verilen Kredi
Ekim ayının son pazartesi sabahı, finansal hizmetler grubu Meridyen'in sürdürülebilir finans direktörü Defne Yalın, yönetim kuruluna sunacağı raporu yeniden inceliyordu.
Altı ay önce başlatılan yeni finansman programı, küçük ve orta ölçekli işletmelerin enerji verimliliği, kaynak tasarrufu ve düşük karbonlu üretim yatırımlarını desteklemek üzere tasarlanmıştı. Programın farklılığı, yalnızca işletmelerin geçmiş finansal performansını değil, planladıkları yatırımların yaratabileceği operasyonel tasarrufları da değerlendirmesiydi.
Meridyen'in teknoloji ekibi, işletmelerin izinleri doğrultusunda paylaştıkları enerji tüketimi, üretim kapasitesi ve nakit akışı verilerini bir araya getiren dijital bir değerlendirme sistemi geliştirmişti. Sistem, önerilen yatırımların geri ödeme süresini ve potansiyel tasarruflarını hesaplıyordu.
İlk sonuçlar umut vericiydi. Programa 420 işletme başvurmuş, 76'sına finansman sağlanmıştı. Ancak başvuruların önemli bir bölümü geleneksel kredi değerlendirme süreçlerinde elenmişti.
Defne'nin dikkatini çeken nokta, elenen işletmelerin bir kısmının çevresel açıdan en yüksek iyileşme potansiyeline sahip olmasıydı.
Meridyen, sürdürülebilir dönüşümü desteklemek istiyordu. Peki finansal açıdan daha kırılgan işletmeler bu dönüşümün dışında mı kalmalıydı?
İyi Bir Yatırım, Kötü Bir Kredi mi?
Defne'nin masasındaki dosyalardan biri, orta ölçekli bir tekstil üreticisine aitti.
Şirket, üretim tesisindeki eski makineleri değiştirerek enerji tüketimini yaklaşık yüzde 30 azaltabileceğini öngörüyordu. Yeni ekipmanların maliyeti 18 milyon TL'ydi. Yapılan teknik değerlendirme, yatırımın beş yıl içerisinde kendini amorti edebileceğine işaret ediyordu.
Ancak işletmenin son iki yıldaki kârlılığı düşmüş, kısa vadeli borç yükü artmıştı. Geleneksel kredi değerlendirmesine göre şirket, Meridyen'in belirlediği risk sınırının hemen dışında kalıyordu.
Risk yönetimi direktörü Cem Arslan, “Bu yatırımın çevresel açıdan anlamlı olması, kredinin geri ödeneceği anlamına gelmiyor,” dedi.
Defne, yatırımın işletmenin enerji giderlerini azaltacağını hatırlattı.
“Bugünkü mali yapısına bakarak reddettiğimiz şirket, belki de bu yatırım sayesinde daha dayanıklı hâle gelecek.”
Cem başını salladı.
“Olabilir. Ama beklenen tasarrufların gerçekleşeceğini garanti edemeyiz. Üretim hacmi düşerse veya enerji fiyatları beklediğimizden farklı hareket ederse hesaplarımız değişir.”
Meridyen'in kredi politikası, geçmiş performansın ve mevcut ödeme kapasitesinin belirleyici olmasını gerektiriyordu. Defne ise sürdürülebilirlik yatırımlarının gelecekte yaratacağı değerin de değerlendirmeye katılması gerektiğini savunuyordu.
İki yaklaşım arasındaki fark küçük görünüyordu. Ancak yüzlerce işletmeye uygulandığında bankanın risk profilini değiştirebilirdi.
Teknoloji Ne Kadarını Görebilir?
Programın geliştirilmesinden sorumlu ürün direktörü Eren Koç, bu sorunun teknolojik bir çözümü olabileceğini düşünüyordu.
Ekibi, işletmelerin üretim ve enerji verilerini kullanarak yatırım sonrası tasarrufları tahmin eden bir model üzerinde çalışıyordu. Böylece kredi değerlendirmelerinde yalnızca geçmiş finansal tablolar değil, gelecekte oluşabilecek maliyet avantajları da dikkate alınabilecekti.
Eren, “Geleneksel kredi değerlendirmesi işletmenin bugün nerede olduğunu gösteriyor. Biz nereye gidebileceğini de anlamaya çalışıyoruz,” dedi.
Yeni sistemin bir başka avantajı, finansman sağlandıktan sonra yatırımların performansını izleyebilmesiydi. İşletmeler belirli aralıklarla veri paylaşacak, banka da gerçekleşen tasarrufları değerlendirebilecekti.
Ancak Cem'in çekinceleri devam ediyordu.
“Modelin tahminleriyle gerçek sonuçlar arasında ne kadar fark olacağını bilmiyoruz. Henüz yeterli geçmiş verimiz yok.”
Üstelik bütün işletmeler aynı kalitede veri sunamıyordu. Büyük üreticiler enerji tüketimlerini ayrıntılı biçimde izlerken, küçük işletmelerin bir kısmı hâlâ aylık faturalar üzerinden hesaplama yapıyordu.
Bu durum, programın erişilebilirliğini de etkiliyordu. Daha gelişmiş veri altyapısına sahip şirketler finansmana daha kolay ulaşırken, dönüşüm ihtiyacı yüksek küçük işletmeler geride kalabilirdi.
Defne, teknolojiye dayalı değerlendirme sisteminin bu eşitsizliği azaltmasını beklerken, sistemin yeni bir eşitsizlik yaratabileceğini fark etti.
Büyümenin Bedeli
Ertesi gün finans direktörü Ozan Erdem, programın genişletilmesine ilişkin hesaplamaları sundu.
Meridyen, mevcut kriterlerle devam ederse önümüzdeki yıl yaklaşık 300 işletmeye finansman sağlayabilirdi. Risk sınırlarının belirli koşullarla esnetilmesi durumunda bu sayı 500'e yaklaşabilirdi.
Ancak ikinci senaryoda beklenen kredi zararları ve operasyonel maliyetler artıyordu.
Ozan, “Sürdürülebilir finansman portföyümüzü büyütmek istiyoruz ama bunu yaparken bankanın sermayesini de korumak zorundayız,” dedi.
Defne, daha fazla işletmenin programa alınmasının uzun vadeli ticari faydalar sağlayabileceğini savundu. Enerji maliyetlerini düşüren işletmelerin ödeme kapasiteleri güçlenebilir, Meridyen ile ilişkileri derinleşebilirdi.
Ozan ise bu beklentilerin henüz doğrulanmadığını hatırlattı.
“Biz bugün kesin bir risk üstleniyoruz. Karşılığında gelecekte oluşmasını umduğumuz bir fayda var.”
Toplantıya katılan ticari bankacılık direktörü Nil Kara farklı bir öneri getirdi.
Banka, işletmelere finansmanın tamamını başlangıçta sağlamak yerine aşamalı bir model uygulayabilirdi. İlk kredi dilimi yatırımın başlamasını sağlayacak, sonraki dilimler belirli teknik ve finansal koşulların karşılanmasına bağlanacaktı.
Nil'e göre böylece hem dönüşüm desteklenebilir hem de risk sınırlandırılabilirdi.
Ancak Eren, bu yaklaşımın uygulamada zorluk yaratacağını belirtti.
“Bir işletme yeni üretim hattını kurmak için ekipmanların tamamını satın almak zorundaysa finansmanı aşamalara bölmek yatırımı geciktirebilir.”
Defne, seçeneklerin hiçbirinin kusursuz olmadığını görüyordu.
Daha temkinli bir yaklaşım, finansal riski azaltırken dönüşümün hızını sınırlayabilirdi. Daha esnek bir yaklaşım ise daha fazla işletmeye ulaşmayı sağlayacak, ancak bankanın üstlendiği belirsizliği artıracaktı.
Başarıyı Nasıl Ölçecekler?
Yönetim kurulu toplantısından iki gün önce Defne, sürdürülebilirlik ekibiyle programın başarı göstergelerini değerlendirdi.
Başlangıçta hedef, sağlanan finansman tutarı ve desteklenen işletme sayısı üzerinden belirlenmişti.
Ancak ekipten biri farklı bir soru sordu:
“Finanse ettiğimiz işletmeler gerçekten daha az enerji tüketmiyorsa başarılı olduğumuzu söyleyebilir miyiz?”
Bu soru yeni bir tartışma başlattı.
Programın etkisini ölçmek için yalnızca kredi hacmine bakmak yeterli değildi. Yatırımların gerçekleşmesi, tasarrufların doğrulanması ve çevresel iyileşmelerin izlenmesi gerekiyordu.
Fakat bunun maliyeti vardı. Bağımsız teknik değerlendirmeler, veri doğrulama süreçleri ve düzenli performans takibi, küçük tutarlı kredilerin ekonomik açıdan cazibesini azaltabilirdi.
Eren, dijital sistemin bu maliyetleri zamanla düşürebileceğini düşünüyordu. Cem ise doğrulama süreçlerinden tasarruf edilmesinin yanlış karar riskini artırabileceğini savunuyordu.
Defne'nin önünde artık iki ayrı başarı tanımı vardı: Finansal açıdan sağlıklı ve büyüyen bir kredi portföyü oluşturmak ya da daha fazla işletmenin çevresel dönüşümünü mümkün kılmak.
İdeal olan ikisini birlikte başarmaktı. Ancak programın mevcut koşullarında birine öncelik verilmesi gerekebilirdi.
Son Karar
Yönetim kurulu toplantısının sabahında Defne, sunumunun son sayfasını hazırladı.
İlk seçenek, mevcut kredi değerlendirme kriterlerini koruyarak programı kontrollü biçimde büyütmekti. Bu yaklaşım bankanın risklerini sınırlayacak, ancak dönüşüm potansiyeli yüksek bazı işletmelerin finansmana erişimini engelleyecekti.
İkinci seçenek, dijital değerlendirme modelinin öngördüğü gelecekteki tasarrufları kredi kararlarına daha fazla dahil etmekti. Böylece daha geniş bir işletme grubuna ulaşılabilecek, ancak modelin henüz kanıtlanmamış tahminlerine daha fazla güvenilmiş olacaktı.
Üçüncü seçenek ise aşamalı finansman ve performans takibini bir araya getiren yeni bir yapı kurmaktı. Bu yaklaşım riskleri dağıtabilirdi, fakat operasyonel karmaşıklığı ve maliyetleri artıracaktı.
Defne sunumunu tamamladığında yönetim kurulu başkanı ona tek bir soru yöneltti:
“Bir işletmenin sürdürülebilir dönüşümünü finanse etmek için bugün kredi vermeye hazır olmadığımız bir riski yarın neden üstlenelim?”
Defne, bunun yalnızca kredi politikasıyla ilgili olmadığını biliyordu.
Meridyen'in sürdürülebilir finans anlayışının sınırları belirleniyordu. Banka, zaten güçlü olan işletmelerin dönüşümünü mü hızlandıracaktı, yoksa dönüşüm sayesinde güçlenebilecek işletmelere de fırsat mı tanıyacaktı?
Sizce Defne ne yapmalı? Meridyen, finansal risk kriterlerini koruyarak sürdürülebilir dönüşümü daha seçici biçimde mi desteklemeli, yoksa gelecekteki çevresel ve ekonomik kazanımları dikkate alan yeni bir kredi değerlendirme modeliyle daha fazla risk mi üstlenmeli?
Bu makale, HBR Türkiye editörleri tarafından, gerçek vaka çalışması örneklerinden hareketle yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.